وجود موجبات عذاب در وجود آنها و رفع موجبات عذاب از ناحيهء ورود عذاب و تحمل شدايد حاصل از عذاب رجوع به رحمت نموده و يا به شفاعت شافعان و آخر امر به شفاعت حق از عذاب خلاص مىشوند ، مگر كسانى كه غايت وجودى آنان توطّن در دركات جحيم باشد و در اين دسته از نفوس اختلاف است كه آيا بالأخره مآل آنان به رحمت است و يا الى الأبد متحمل عذابند و يا آن كه با سكناى ابدى در دركات جهنم ، عذاب از آنان مرتفع مىشود و لطف الهى و رحمت رحمانيهء حق ، كار خود را انجام داده و فطرت اصليه - كه بين آن و ملكات موجب عذاب تضادّ است و از ناحيهء همين تضاد است كه نفوس و ابدان ، متألّم مىشوند و اگر اين جهت نبود هيچ نفسى معذب نبود ، چه آن كه صورت نارى با ماده نارى ملايمت تام دارد و هر صورتى معشوق و محبوب ماده خود مىباشد - بر موجب عذاب غلبه مىنمايد . محيى الدين در كتاب فصوص گويد : إنّ للّه الصراط المستقيم * ظاهر غير خفيّ في العموم في كبير و صغير عينه * و جهول بأمور و عليم و لهذا وسعت رحمته * كل شيء من حقير و عظيم . صراط مستقيم در عرف اهل توحيد و به لسان اقرب طرق به حق اول است كه از آن به طريق [ 1 ] وحدت تعبير نموده‌اند و هر اسمى از اسماى الهيّه داراى مربوب و عبدى است كه مبدأ و مرجع آن مىباشد و هر عينى از اعيان امكانيه مستند است به اسمى كه رب آن محسوب مىشود و اين اسم ، طريق مستقيم اين عين است كه